معماري مسجد جامع عتیق شیراز ...

  بنای اولیه این مسجد را به عمرلیس صفاری ( قرن سوم ) نسبت می دهند . این مسجد به نام های جامع ، عتیق ، مسجد جمعه ، مسجد آدینه ، مسجد جامع نیز نامیده می شود و قدیمی ترین مسجد جامع ای است که در فارس بنا شده است .

 مسجد بنایی رفیع و مجلل و حجره ها و شبستان های متعدد دارد که بعضی از قسمت های آن دو طبقه بوده و در خارج هم میدان ها و ساختمان هایی برای اقامت مسافرین و چاپاران داشته است . مسجد علاوه بر محل نماز و وعظ و خطابه ، مدرسه هم بوده و بسیاری از علما و عرفا ، در آن به تدریس مشغول و طلاب زیادی در حجرات آن تحصیل می کردند .

 صحن مسجد از سنگ های مرمر مفروش شده و هر شب به وسیله جویی که از وسط آن می گذشت حوض های آنرا پر و صحن را می شستند . در هر دالان آن سنگ آبی بوده که مردم هنگام ورود از آن آب می نوشیدند . یکی از سنگ آب ها اکنون در جلوی در ورودی موزه پارس نگه داری می شود .

  سردر شمالی مهمترین قسمت مسجد است که امروز آن را دوازده امام می نامند ، زیرا ضمن تعمیرات انجام شده ، اسامی دوازده امام را در چهار کتیبه روی کاشی نوشته و در جرزهای طرفین این صحن نسب کرده اند .  

مسجد درزمان اتابکان و همچنین در زمان صفویه مورد تعمیر کلی قرار گرفته است. در وسط این مسجد عمارت مکعب شکلی است که آن را خدای خانه و یا دارالمصحف می نامند و در قرن هشتم به وسیله شاه شیخ ابواسحاق اینجو ، پادشاه فارس ساخته شده است .

 اهمیت این بنا علاوه بر معماری و سبک ساختمان آن به شکل کعبه است که در لبه بالای آن دور تا دور نگاشته شده است . کتیبه را از سنگ بیرون آورده و میان آنرا با کاشی پر کرده اند . مسجد جامع عتیق اکنون یکی از مساجد مهم شیراز است که علاوه بر این که خرابی های آن مرمت شده ، شبستان بزرگ و مجللی نیز در آن احداث شده است .

---

مطلب كامل را در ادامه مطلب ... مطالعه كنيد

ادامه نوشته

شیوه آذری ؛ بقه شیخ صفی الدّین اردبیلی الگوهای معماری صفوی

بقه شیخ صفی الدّین اردبیلی ( شیوه آذری ) :

 

شیخ صفی الدّین اردبیلی جدّ شاه اسماعیل صفوی و از مشایخ و عرفای بزرگ ایران است ، که پس از وفاتش در همان خنقاهی که در آن زندگی می کرد به خاک سپرده می شود . ( در قرن هشتم )

 

شاه اسماعیل صفوی نیز پس از فوت در نزدیکی شیخ صفی ، دفن می شود و مقبره ای برای او ساخته می شود و بسیاری از بزرگان و بستگان سلسله صفوی در اطراف بقه به تدریج دفن می شوند . به این ترتیب مجموعه ای به وجود می آید که پادشاهان صفوی از جمله شاه طهماسب و شاه عباس در توسعه و احیای این مجموعه کوشش می نمایند .

آثار این مجموعه عبارتند از :

 

1.      گنبد معروف الله الله ( که بر روی مقبره شیخ صفی قرار دارد ) .

2.      گنبد و مقبره شاه اسماعیل .

3.      گنبد مقبره حرم خانه .

4.      گنبد چینی خانه¹ ( تنگ بری ) .

       

 

---

 مسجد جامع یزد ( شیوه آذری ) :

 

بنای اولیه مسجد را به دوره آل بویه نسبت می دهند امّا آنچه از مسجد کنونی بر می آید ، بنای مسجد از آثار سید رکن الدّین محمّد است که تاریخ آن نیمه اول قرن هشتم است . ( 732 هجری قمری )

 

به علت تعمیرات مکرر و تغیرات بعضی از قسمت ها ، بنا سبک های مختلف به خود گرفته است . سر در آن که در دوره شاه رخ اضافه شده ، یکی از بزرگترین سردرهای ورودی در ایران است و در زمان شاه طهماسب صفوی ، دو مناره بلند آن فرو ریخته بود ، مجدداً تجدید بنا شد . مسجد دارای شبستان های غربی و شرقی وشبستانی به نام شاه زاده است.

 

شبستان و کلیه بناهای مسجد در اطراف صحن مستطیل شکل بلند و کشیده آن قرار گرفته اند .امیر چخماق که خود بانی مسجد به همین نام در شهر یزد است ، تزئینات زیر گنبد را تکمیل کرده است .

 

مسجد دارای محراب عالی کاشی کاری است .دیواره جرزهای واقع در دالان های متصل به ایوان اصلی ، گچ بری با اشکال هندسی شده است که از میان اشکال هندسی به خط کوفی اسماء الله و نام حضرت محمّد ( ص) و حضرت علی (ع) ذکر شده است .  

 

                   

 

آستانه شاه نعمت الله ولی ( شیوه آذری ) :

 

در روستای ماهان در فاصله 40 کیلومتری کرمان و در کنار راه اصلی کرمان به بم قرار دارد . این بنا در عین سادگی به دلیل جنبه های روحانی و عرفانی آن دارای ارزش تاریخی است . گنبد فیروزه ای آن با نقش های هندسی در حاشیه کویر مانند ستاره ای می درخشد . دارای دو صحن در امتداد یکدیگراند که گنبد خانه در وسط آن ها قرار گرفته است . طبق کتیبه در سمت قبله حرم ساختمان اصلی آن در ابتدای قرن نهم به هزینه احمد شاه دکنی ( از شاهان دکن هند ) احداث شده است . فضای زیر گنبد خانه حرم مربع و از هر طرف دیوارهای آن به وسیله درگاه هایی به رواق هایی که پیرامون حرم قرار گرفته راه می یابد . 

 

 

1. چینی خانه : محلی برای نگه داری انواع ظروف چینی است که ابعاد ظروف در دیوار تعبیه شده است .

 

در سمت مغرب رواق بزرگ و بلندی دارد که در زمان شاه عباس ساخته شده و به نام رواق شاه عباسی معروف است . سقف این رواق دارای تزئینات گچ بری ساده و زیباست که به وسیله نورگیرهایی در وسط آن شکل جالبی به وجود آمده است. سه رواق دیگر از نظر بلندی و تزئینات ساده تر هستند .

 

ورودی مقبره از سمت قبله است . دو مناره کاشی کاری آن که به سبک مناره های قاجاریه است ، بر اثر زلزله تخریب شد ولی مجداداً بازسازی شده است . تعمیرات و الحاقات بسیاری به ویژه در عهد قاجاریه در بنای مذکور ایجاد شد. حیاط باصفای آن با سروهای بلند و کهن ایرانی در کنار کویر یکی از جاذبه های این بنا است .

 

 

پی نوشت : مطالب پیشین را میتوانید از قسمت آرشیو موضوعی معماری اسلامی دانلود کنید.

شیوه آذری ؛ شكوه در هندسه ايراني

 

ویژگی های زمانی در این شیوه :

 

1.     نیاز به ساخت ساختمان های گوناگون .

2.     روند ساختمان سازی با شتاب صورت گرفته است .

3.     گزینش جای بعضی شهرها با اشتباه رو به رو شده اند ( من جمله الجایتو چون چمن زار سلطانیه را دوست داشت آنجا را پایتخت خود نمود) ؛ جایگاه شهر کشش طبیعی نداشت .

4.     بهره گیری بیشتر از هندسه در طراحی معماری است .

5.     گوناگونی طرح ها در این شیوه از همه دوره ها بیشتر است .

6.     بهره گیری ازهندسه و تنوع در طراحی پلان ها در بیرون زدگی در کالبد و تور رفتگی در آنها نمودار است .

7.      همچنین در این شیوه ساختمان هایی با اندازه های بسیار بزرگ ساخته شد که در شیوه های پیشین مانند نداشت . همچون گنبد سلطانیه مسجد علیشاه در تبریز انواع نقشه با حیاط های چهار ایوانی برای مسجدها و مدرسه ها به کار رفته .

 

مسجد جامع ورامین ( شیوه آذری ) :

 

یکی از نمونه های شاخص شیوه آذری است . در این بنا بسیاری از نکات معماری این شیوه به خوبی مشهود است . نقشه بنا از نوع چهار ایوانی است .

گنبد بنا دوپوسته ، آهیانه منحنی بیضی دارد . رواق های این مسجد با انواع طاقها ساخته شده است .

 

     

 

مدرسه امیر چخماق یزد ( شیوه آذری ) :

 

قسمتی از مجموعه بناهای شاه نعمت الله در کرمان و بسیاری بناهای دیگر از بناهای دوره اول شیوه آذری می باشد . با این اصول شباهت مدرسه امیر چخماق نیز از این دسته خواهند بود .

 

مجموعه بناهای حرم مطهر امام رضا (ع) :

 

مثل مسجد جامع اصفهان موزه معماری ایران است . در این مجموعه شیوه های مختلف آثار مشاهده می شود ، اما قسمت اعظم آن از شیوه آذری و اصفهانی است. بسیاری از قسمتهای مجموعه در طول تاریخ از بین رفته که 25 سال قبل به کلی بازسازی شده است . استان قدس رضوی شامل مجموعه بناهای زیر است :

 

1. حرم مطهر که در زیر گنبد طلا قرار دارد .                   2. صحن عتیق .

3. صحن جدید .          4. مسجد عظیم گوهرشاد .       5. مدرسه پری زاد .

6. مدرسه بالاسر .            7. مدرسه دو در .            8. موزه و کتابخانه .

9. آرامگاه شیخ بهایی .    10. دارالحفاظ .               11. دارالشیادة .

12 توحیدخانه .              13. مسجد بالا سر .    14. گنبد الله وردی خان .

 15. دارالضیافة .             16. گنبد حاتم خانی .          17. دارالسلام .

 18. دارالسرور .             19. مدرسه میرزا جعفر .    20. مدرسه مستشاد .

21. سقا خانه زرین .

 

حرم بنای چهارگوشی است که هر ضلع آن تقریباً 10 متر است . ازاره های آن با کاشی خشتی ممتاز با ستاره های هشت پر مزین شده است . این خشتهای کاشی با نقش و نگار بدیع و طلا کاری در زمره نفیس ترین انواع کاشی ها هستند . روی بعضی از کاشی ها تاریخ 612 و 720  هجری قمری مشاهده می شود .

صحن عتیق که به شکل مربع مستطیل است . دارای چهار ایوان بزرگ که اطراف صحن طاق نماها یا هجره هایی که در پشت آن ها قرار دارد ، در دو طبقه احداث شده اند. ایوان شرقی غربی دارای دو سر در بسیار زیبا و مزین به کاشی کاری ممتاز است . گلدسته های طلا بر روی ایوان عباسی و ایوان جنوبی قرار دارند . گلدسته ها بر خلاف بناهای دیگر اسلامی ، به جای آنکه دو طرف ایوان قرار گیرند ، عمود بر ایوان هستند . طلا کاری ایوان به دوران صفوی تعلق دارد.

حتی بعد از آن من جمله به فرمان نادر شاه افشار انجام گرفته و از این جهت به  ایوان نادری مشهور می باشد .

 

مسجد کبود تبریز ( شیوه آذری ) :

 

این مسجد از معروف ترین مساجد ایران است . نام دیگر مسجد کبود مسجد جهان شاه است ؛ زیرا در زمان عبدالمظفر جهان شاه از طایفه غره قویونلو در قرن نهم هجری ساخته شده است .

 

به دلیل کاربرد کاشی به رنگ های لاجوردی و آبی در نماسازی ، کبود نام گرفته و به جهت آب و هوا سرد تبریز این مسجد یکی از مساجد تمام مسقف ایران است.

 

ایوان ورودی آن مانند مساجد دوره مغولی و تیموری ، جلوتر از ایوان های اطراف آن است . سطح بنای مسجد از کوچه اصلی به ارتفاع 5 پله بالاتر است . کتیبه های مسجد با خط ثلث و نسخ بسیار عالی نوشته شده و قبلاً 9 گنبد بر روی قسمت های مختلف بنا و بخشهای گوناگون داشته است .

 

بناهای الحاقی دیگر نیز ضمیمه آن بوده است که به دلیل وقوع زلزله و عدم توجه سلسله های بعدی قسمت های زیادی از آن تخریب شده و امروزه اثری از آن ها باقی نمانده است . جهان شاه و تعدادی از خانواده او که توسط اوزون حسن پادشاه آق قویونلو ، قتل عام شده اند ، در این مسجد مدفون هستند .

 

شيوه آذري در معماري ايراني - اسلامي

 

(( شیوه آذری ))

 

1.  مقبره سلطانیه                         703  تا  710  هجری .

2.  مسجد علیشاه تبریز                               772  هجری .

3.  مسجد جامع نائین                     722  تا  726  هجری .

4.  مسجد جامع یزد                                   725  هجری .

5.  خنقاه شیخ عبدالصمد نطنز                      725  هجری .

6.  مسجد گوهر شاد                        808  تا 821  هجری .

7.  مسجد غیائیه خرگرد                  842  تا  848  هجری .

8.  مسجد میرچخماق یزد                             841  هجری .

9.  مسجد کبود تبریز                                  868  هجری .

 

 

« بناهای خارج از ایران کنونی »

 

10.   مسجد بی بی خانم  سمرقند  801  تا  808  هجری .

11.   گور امیر سمرقند  808 هجری .

 

شیوه آذری :

 

این شیوه از زمان ایلخانان مغول شروع شده و تا زمان صفویه ادامه می یابد . لازم است بدانیم که شیوه رازی بهترین و متنوع ترین شیوه معماری اسلامی ایران است که بعدها مثل آن به وجود نیامد . 

با ورود مغول ها از خراسان که با ویران گری بنیادی همراه بود و بسیاری از شهرها و آثار و بناهای بسیار با ارزش ایران تخریب و ویران شده اند . برای آنکه بدانیم حمله مغول ها چه بر سر ایران آورد کافی است ، سفری به سنگان و زوزن ( سرراه سمنان و مشهد ) داشته باشیم . این مناطق از مکان هایی است که در مسیر حمله مغول ها واقع نشده اند و تا حد زیادی بناهای آن ها سالم مانده است .

 

در این مناطق شیوه رازی به حد علی خود و اوج شکوه خود رسیده بود .سنگان بالا دو مسجد دارد که بسیار قابل تحسین است ؛ برای اوج هنر و زیبایی آن همین کافی است که مشاهده می کنیم .در قسمت هایی از این مسجد برای آرایش آن از نظر هنری با گل تور بافی کرده اند و نکات ظریف بسیار دیگر .

 

پس از حمله مغول و ویرانی های بسیار ، هنر معماری ایران دچار رکود و سکون شد و آن همه تنوع زیبایی تزئینات و هنر نمایی معماران آن دوران که در احداث گنبدها ایوان های گوناگون خموش شد تا آنکه جانشینان چنگیز که خود محور این زیبایی شده بودند ، اسلام را پذیرفتند و به تدریج معماران گریخته و پراکنده آن زمان را هنوز حیات داشتند جمع آوری نمودند. بناهای اسلامی کم کم جان تازه ای یافتند امّا نه مانند قبل از آن . شکل نقشه های بناها همچنان که در ویژگی های این شیوه گفته می شود از تنوع خاصی برخوردار است .  

 

در دوره اول این شیوه نقشه های تعدادی از بناها علاوه بر ویژگی ها محلی از نظر اندازه و ابعاد نیز نسبت به شیوه های قبلی بعد از اسلام و دوران های اسلامی قبل بزرگتر ساخته شده است .

 

 

 

در ارگ علیشاه تبریز دهانه ایوان آن از ایوان مدائن بزرگتر است . مقبره الجایتو نیز با دهانه حدود 5/25 متر که در زمان خود بزرگترین گنبد و بنای اسلامی بوده است . در این زمان انواع نقشه های چهار ایوانی در طرح های مختلف برای ساخت مساجد و مدارس به کار گرفته شده اند .

 

تعداد زیادی از مقابر ، در دوره دوم شیوه آذری ،به صورت برون گرا ، و با نقشه های چهار گوش ساخته شده است . مجموعه شاه زند سمرقند که مزار تعداد زیادی از امیران تیموری در آن جا قرار دارد با پلان چهار گوش و مسجد کبود تبریز بر اساس تأثیرات محلی برون گرا ساخته شده است . 

رصد خانه مراغه از اولین بناهایی است که در ابتدای این شیوه ساخته شده است . تاریخ شروع آن سال 657 هجری قمری است .

در کاوش هایی که اخیراً در ارتباط با این رصد خانه صورت گرفته ، واحدهای مختلفی مشخص شده است . این واحدها عبارتند از :

 

1.     دیوارهای سنگ چین نامنظم و دیوارهای منظم شمالی و جنوبی .

2.     دیوار سنگ چین منظم شرقی و غربی .

3.     برج مرکزی و اصلی رصد خانه مراغه .

4.     واحدهای دایره شکل پنج گانه .

5.     تالار سکودار چهار گوش .

6.     کارگاه ریخته گری و ساخت وسائل نجومی .  

 

ادامه دارد...

گنبد علویان همدان ( شیوه رازی )

  

این بنا به گنبد علویان موسوم است و شیوه ای رازی و آذری دارد و در مرکز شهر همدان قرار گرفته و

نقش آن مربع شکل است.در مورد اینکه آیا این ساختمان در زمان سلجوقیان یا دوره مغول ساخته شده اختلاف عقیده وجود دارد .ساختمان دارای خصوصیاتی است که بی شباهت به دوره سلجوقیان نیست. طراحی های هندسی سفالی و کتیبه های دارای حروف سفالی و طرح آجر چینی شبیه کار سلجوقی در مراغه است و حتی شباهت بیشتری به جزئیات تزئینی مقبره مؤمنه خاتون در نخجوان دارد .

 

 

خصوصیات گنبد علویان :

 

در این ساختمان طرح ها و تزئینات مفصل تر و پرکارتر از دوره سلجوقی به شرح زیر دیده می شود :

 

1. نحوه شکستن صفحه دیوارهای داخلی و خارجی و درآوردن طاق نما و طاقچه های سه بعدی از آن ها است . 
2. کثرت نیم استوانه ها و غالب گیری ها . 
3. تزئینات گچ بری که در آن نقش های معمولی دوره سلجوقی به طریقی شبیه به نقشه های دوره مغول ، مانند نقش های مقبره پیر بکران نزدیک اصفهان به کار برده شده است .  

 

گچ بری برجسته در انحنای معکوس زیاد ، مانند آن است که از حاشیه خارج شده و با مقیاس و دقت و ظرافت و نازک کاری سلجوقی ، سست به نظر می آید .این ساختمان طوری ساخته شده است که مستقل باشد و از همه سمت دیده شود و به طور کلی حالت و طرح محلی دارد . 

 

عجیب ترین خصوصیات این ساختمان استفاده لبه های ستاره ای در گوشه های طرح مربع است و داخل ساختمان یکدسته نیم استوانه و قالب گیری عمودی دیده می شود که قشری گچی است که روی سطح صاف دیوار قرار داده شده است و تزئینات آن آجر معمولی و تراشدار است .

معماری اسلامی - ادامه شیوه رازی

حرم حضرت عبدالعظیم حسنی ( شیوه رازی ) :

 

در چند ساله اخیر در کاوش هایی در بخش های ساختمان حرم ، مشخص شد که تاریخ ساخت این بنا ، بقعه اصلی این حرم مانند بیشتر بقعه های صده چهارم و پنجم ، چهار گوشه ای است که از چهار سو باز بوده است ؛ منجمله قاب آجری و کتیبه کوفی تزئینی از اواخر قرن پنجم را دارا می باشد .

 

 

 مسجد جامع اصفهان ( شیوه رازی ) :

 

 

این مسجد که عمری هزارساله دارد ، موزه ای از معماری اسلامی در ایران است زیرا آثار و تزئینات و بنای مسجد از سبک خراسانی و احتمالاً فراتر از آن شروع و تا قاجاریه ادامه پیدا می کند ، و چون سبک به شیوه رازی در آن غالب است ، لذا آنرا جزء بناهای شیوه رازی می دانند .

 

          

ابتدا تصور می شد این مسجد در زمان سلجوقیان پی ریزی شده ، اما با کاوش در گوشه و کنار مسجد ، به ویژه درقسمت های جنوبی آن ، معلوم شد که مسجد ابتدا شیوه خراسانی داشته و سپس مسجد آسیب دیده و در زمان آل بویه با تغییراتی مجداداً دوباره سازی شده و در زمان سلجوقیان مسجد جدیدی احداث گردید .

این مسجد تا کنون از حوادث روزگار در امان مانده است .

 

مسجد به صورت چهار ایوانی یکی از شیوه های رازی است و اطراف و پشت ایوان های آنرا شبستان هایی که در دوره های مختلف به ویژه سلجوقی احداث شده ، احاطه کرده است .

 

اوج هنر و زیبایی شیوه آذری مخصوصاً کاشی های معرق بسیار جالب و محراب گچ بری شده شبستان اُلجایتو ( سلطان محمد خدا بنده ) از شاهکارهای هنری این مسجد است . مسجد دارای دو گنبد شمالی و جنوبی است . گنبد جنوبی مربوط به خواجه نظام الملک وزیر با تدبیر ملک شاه سلجوقی است و متعلق به قرن پنجم .

 

گنبد آندو پوسته و ارتفاع پوسته داخلی آن 23 متر و دارای محرابی در زیر گنبد است که بر روی محراب های قبلی ساخته شده است . گنبد و زیر گنبد آن فاقد کاشی کاری است ومنحصراً از آجر تزئین شده که یکی از مشخصه های سبک رازی است. در جلوی گنبد جنوبی ایوانی اضافه شده که به نام ایوان صاحب معروف است. 

            

 

 در قسمت شمال مسجد با فاصله دورتر از حیاط مسجد ، گنبدی دیگر است به نام تاج الملک وزیر دیگر ملک شاه سلجوقی ، که احتمالاً برای رقابت با گنبد خواجه نظام الملک ساخته شده است . این گنبد عملکردی تشریفاتی داشته و ملک شاه قبل از نماز جمعه در این محل تشریفات انجام می داده است .

 

این گنبد و زیر گنبد آنرا یکی از شاهکارهای معماری اسلامی ایران می دانند که در ساخت آن دقت بسیاری به کار رفته است . گنبد آجری است و کاشی کاری ندارد و از نوع خاگی و دو پوسته است .

 

برای تبدیل فضای مربع زیر گنبد به دایره از اجزاء هندسی مانند لوزی ها و اشکال هندسی مختلف استفاده شده است . در زیر گنبد کتیبه آجری با خط کوفی است که تاریخ 481 هجری دارد ، مسجد در ایوان دیگری در طرف شرق و غرب دارد که ایوان غربی را با تزئینات بسیار به نام ایوان استاد و و ایوان شرقی که توسط شاگرد او ساخته شده به نام ایوان شاگرد معروف است . ایوان بیضی و حیاط مسجد مستطیل است . و دارای دو حوض است .

 

مسجد دارای محراب های متعدد در شبستان ها و ایوان ها و زیر گنبدها است .عالی ترین آن ها محراب اُلجایتو در شبستانی به همین نام در قسمت شمال غربی مسجد است .

 

    

 

تزئینات آن خط نوشته و گل بوته و شکل های هندسی است . قسمت انتها محراب دارای یک نوار فرعی جدا شده مرکب از نوشته ها به هم بافته شده کوفی است .

 

تاریخ محراب 710 هجری قمری است در لوح مرکزی و پیشانی محراب نوشته شده مسجد دارای هشت محراب دیگر است که در زمان های مختلف به ویژه در عهد صفوی اضافه شده و همچنین دو مناره دارد که در طرفین ایوان جنوبی قرار گرفته اند که ساقه بدنه مناره ها با کتبه های کای در زمینه آجر تزئین شده است .

 

مسجد دارای شبستانی به نام بیت الشتاء که در زمان سلطان محمد خدابنده ساخته شده و دارای قوس های مغولی است . این شبستان در پشت ایوان استاد قرار گرفته است .

---

 

گریز: برای مشاهده عکس ها در سایز استاندارد به آدرس مسجد جامع اصفهان مراجعه کنید .

پی نوشت : برای مشاهده مطالب گذشته در باب معماری اسلامی بر روی پیوند موضوعی

  Islamic architecture كليك كنيد .

 

شیوه رازی "بخش سوم" Islamic Architecture

مسجد جامع اردستان:

گنبد و ایوان آن مربوط به شیوه رازی است ، بر روی بنای شبستانی ساخته شده است . در تزئینات آجری آن نهایت دقت و ظرافت به کار رفته است . ستونهای شبستان آن ابتدا به صورت مربع بوده و سپس هشت ضلعی شده است .

 

رباط شرف  ( شیوه رازی ) :

 

این بنا در موقعیتی نزدیک سرخس در شاه راه بغداد به مروه و پیش از آن در سر راه مداین به مروه بوده ، یعنی دقیقاً در محلی که نیاز به ساخت یک رباط احساس می شود ، قرار گرفته است .

 

بانی این بنا را مادر سلطان سنجق سلجوقی می دانند و تاریخ آن مربوط به اوائل قرن ششم هجری است .

 

طرح و نقشه بنا شامل دو حیاط چهار ایوانی است که هر دو در یک زمان ساخته شده اند ، ولی معماری حیاط دوم  بهتر است . احتمالاً دو خانه خصوصی نیز در طرفین ایوان انتهایی ساخته شده است .

 

این بنا تنها یک ورودی داشته که شامل یک سردر زیبا و دو اتاق در طرفین آن و یک ایوان ورودی می شود که به وسیله دالان هایی به حیاط اول می رود .

 

به طور کلی محور اصیلی بنا از جنوب شرقی به شمال غربی است و بنا با توجه به قبله ساخته شده است که دارای سه محور است .

 

به علت تنوع زیاد آجر ، رباط شرف را می توان موزه کار با آجر دانست .

 

آجرهای گوناگونی که در این بنا به کار رفته ، به پنج گروه تقسیم می شود :

 

1.نحوه چیدمان آجری آن

2 فرم های آجری

3. طرح های هندسی ( گره سازی )

4. کتیبه آجری

5. آجرهای تراشدار

 

پوشش های مورد استفاده از نوع طاق آهنگ¹ است .

 

یکی از کارهای ویژه در این بنا تأمین آب آن است ، که به دلیل دور افتاده بودن محل و عدم دسترسی به قنات ، تأمین آن مشکل بوده است .در این محل اصلاً آبروی گذر ندارد ، بنابراین باید آب خوردن از آب باران تأمین شود .

 

لذا در این بنا پشت بام را شیب داده و ناودان های شره ای را به طرف حیاط قرار داده اند و در زیر ناودان ها لگنچه های سطلی گذاشته بودند که از مجرای آن ها آب باران به آب انبار رباط هدایت می شده و به این ترتیب آب سالیانه آنها از آب باران پشت بام ها تأمین می شده است .

معماری اسلامی ( ادامه شیوه رازی )

گنبد قابوس ( شیوه رازی ) :

 

در اوائل قرن چهارم هجری یکی از بهترین بناهای برج مقبره ای ایران یعنی گنبد قابوس نزدیکی گرگان ساخته شد . این برج مدفن بانی آن قابوس بن وشمگیر  از آل زیار است .

 

این بنا در شهری به همین نام قرار دارد که از هزار سال پیش تا کنون بر روی تپه خاکی خود نمایی می کند .در عین سادگی یکی از غرور انگیزترین بناهای آرامگاهی است که نه تنها در خاک ایران بلکه در سرتاسر جهان اسلام ساخته شده است .

 

 

با روی کار آمدن دیلمیان آل زیار و آل بویه مجدداً عظمت معماری اصیل ایرانی در سرتاسر ایران آن روز جلوه گر شد و سبک و شیوه رازی را در معماری اسلامی پدید آورد .

 

بنای گنبد قابوس دارای شکوه و عظمت و اندازه های متناسب است . تپه ای که پای بست ( پی بنا ) بر آن نهاده شده و اکنون در حدود 15 متر عمق دارد . خود تپه ، تپه ای باستانی است درون این پای بست سردابی بوده است که آثار طاق آن هنوز باقی است .

 

بدنه برج را ده پا پیل¹ مضرس² شکل است ، احاطه کرده است . ارتفاع این مضرس ها 37 متر تا زیر گنبد است و با آجر ساده کار شده است . گنبد دو پوسته بوده و گنبد درونی خاگی و از آجر معمولی است و پوسته بیرونی گنبد مخروطی شکل است .

 

 1.     ستونهای تزئینی .

2.     مثلثی شکل .

 

برج لاجیم و برج رادکان ( شیوه رازی ) :

 

در نزدیکی گرگان واقع است و از لحاظ زمانی فاصله ای کم و جدا از میل گنبد قابوس ساخته شده اند .

برج لاجیم نقشه ای دایره شکل دارد ، گنبد آن به مرور زمان صدمات زیادی متحمل شده و از شکل اولیه خارج شده است ؛ نمای آن گره سازی ندارد و دارای کنگره است .

 

 منبع عكس : سايت همشهري               اديت : A&S&I-team

دو برج مقبره ای خرقان ( شیوه رازی ) :

 در جاده همدان به ری و ساوه است که به فاصله زمانی کم از هم ساخته شده اند . این دو برج مقبره ای ، یکی متعلق به پدر و دیگری متعلق به پسرش است .

طرح و نقشه هر دو برج هشت گوش است که در همه گوشه های آن هشت برجستگی وجود دارد . گنبدهای آن نیز از قدیمی ترین گنبدهای دو پوسته گسسته است .

                                 

 

قسمت اصلی مسجد جامع گلپایگان:

گنبد و زیر گنبد شیوه رازی است و بقیه قسمت های آن الحاقی است . این مسجد قبلاً آتشکده ( چهار طاقی ) بوده و بعداً تبدیل به مسجد شده است .

 

مسجد برسیان ( شیوه رازی ) :

در اواخر قرن چهارم ساخته شده و در فاصله 42 کیلومتری شرق اصفهان قرار دارد . بنا طرح و نقشه ای چهار گوش دارد ، گنبد آن دو پوسته پیوسته و مناره و ایوان آن بعدها الحاق شده است .

مسجد جامع اردستان:

گنبد و ایوان آن مربوط به شیوه رازی است ، بر روی بنای شبستانی ساخته شده است .در تزئینات آجری آن نهایت دقت و ظرافت به کار رفته است .

ستونهای شبستان آن ابتدا به صورت مربع بوده و سپس هشت ضلعی شده است .

 

پي نوشت : آدرس اين مكان ها رو نوشتم كه ديگه بهونه نيارين واسه نديدن :1.وقتي در راه قزوین به همدان به شهر آبگرم می‌رسید، جاده‌اي به سمت غرب می‌رود که پس از حدود بیست کیلومتر، شما را به روستای «حصار ارمنی» می‌رساند. برج خرقان در نزديكي اين محل قرار دارد. برج‌های خرقان، دو تا هستند و هر دويشان در کنار هم و با فاصله بیست و شش سال از هم ساخته شده‌اند.

 ۲. برج لاجيم در شرق پل سفید، در کوهستان‌های بلند مازندران، و بين جنگل‌های انبوه قرار دارد

 3. برج رادکان : این برج در نزدیکی روستایی به همین نام بين مشهد و قوچان واقع است. ساخت برج به سده ششم باز می‌گردد

ادامه آموزه های معماری اسلامی ( شیوه رازی)

(( شیوه رازی ))

 

نمونه هایی از ساختمان های شیوه رازی :

 

1. مقبره امیر اسماعیل سامانی         در بخارا                          295 هجری.

2. گنبد قابوس                             در گلستان                         398 هجری .

3. برج های خرقان             در جاده همدان ری و ساوه       460 تا 489 هجری .

4. مسجد جامع اصفهان                 در اصفهان                         473 هجری .

5. رباط شرف                         نزدیکی سرخس                        508 هجری .

6. مسجد جامع زواره                    در زواره                          530 هجری .

7. مسجد جامع اردستان                در اردستان                         553 هجری .

8. گنبد سرخ مراغه                      در مراغه                          542 هجری .

 

این شیوه دومین شیوه معماری اسلامی و چهارمین شیوه معماری ایران است که تمامی ویژگی های خوب شیوه های قبلی را به بهترین صورت داراست .

در این شیوه تأثیر پذیری ( نغض ) از شیوه پارسی و شکوه شیوه پارتی و دقت شیوه خراسانی ، دیده می شود .

 

آغاز شیوه رازی هر چند مربوط به شمال ایران است ، اما در ری رواج می یابد و بهترین آثار در آنجا ساخته می شود . شهر ری ( راز ) محل رشد و ترقی شیوه رازی است . در این دوره بنابر نوشته مورخان و سیاحان ، ری شهری بسیار آباد بوده و طور که می گویند این شهر دارای شش هزار مدرسه ، چهارصد حمام ، هفتصد مناره و... بوده است . این ارقام دلالت بر بزرگی و عظمت این شهراست و به دلیل آنکه ری بعد و قبل از سلاجقه مورد تاخت و تاز و تخریب قرار گرفته به ویژه زمان مغول و خاندان او ؛ لذا بسیاری از آثار ارزنده شیوه خراسانی و رازی به دست مهاجران غارتگر تخریب و ویران شده است .

 

 

شیوه رازی از زمان آل زیار شروع و در زمانهای آل بویه ، سلجوقیان ، اتابکان و خوارزمشاهیان تا زمان مغول ادامه داشته است .

 

 همانطور که قبلاً اشاره شد چون هر شیوه جدید متأثر از شیوه های قبلی است ، لذا در آغاز شیوه رازی بعضی از بناها مانند گور امیر اسماعیل سامانی ، مزار و منار ارسلان جاذب ( 37 کیلومتری مشهد ) وجه مشترکی بین شیوه خراسانی و رازی دارد . اوج شکوفایی و ترقی شیوه رازی در عهد سلجوقیان است .

 

معماری نیرومند و حساب شده و دارای ساختار پیچیده بوده و این همه اتفاقی نبوده مگر تجلی یک تحول شگرف که دراواخر قرن چهارم با سامانیان آغاز شد .

پادشاهان سلجوقی با همت و علاقه وزیر باتدبیر خود ، نظام المک آثار و بناهای بسیاری را در گستره ایران زمین آن روز که از ماوراء النهر ( آسیای میانه کنونی ) شروع و تا آسیای صغیر و آناتولی ( ترکیه ) ادامه داشت ، با عملکرد گوناگون ساختند .

 

در دوران سلجوقی برج های آرامگاهی ، مناره ها ، مساجد ، مدرسه ها و کاروان سرا ها و ساخت و ساز اماکن متنوع ساختمانی بسیاری آغاز شد که خوشبختانه با گذشت زمان طولانی و حوادث طبیعی گوناگون ، بسیاری از آنها هنوز باقی است .

 

طرح های دایره ، مربع ، مستطیل ، چهار گوش ، شش گوش و هشت گوش مورد استفاده قرار گرفته است . تبدیل بناهای مساجد شبستانی به بناهای چهار ایوانی نیز در این دوره صورت گرفته است .

 

گنبدها در انواع شکل های گوناگون ساخته شده اند . اولین نمونه های گنبدهای گسسته نار¹ در برج های خرقان در نزدیکی قزوین مشخص می شود و نوع کاملتر آن نیز به صورت ترک دار ساخته می شود .

 

گنبد گسسته رک² نیز که از ویژگی های معماری شمال ایران بود به ری و سپس به مرکز ایران انتقال می یابد .  بهترین نمونه آن گنبد یا میل قابوس است .

 

انواع گنبدهای خاگی³ در بناهای مختلف ساخته شده اند . انواع گنبدهای دو پوسته و پیوسته نیز در بناهایی مثل مسجد برسیان و مسجد جامع اردستان و مسجد جامع زواره ساخته شده اند .

 

در شیوه رازی ساختمان از بنیاد و پایبست با مصالح مرغوب احداث می شد و خشت های پخته کوچک و بزرگ و نازک و ستبر نمای بنا را می آراستند .

انواع نقش های شکسته به روش های مختلف در این دوره ایجاد شده است .

گره سازی با آجر و کاشی یا گره سازی درهم از این دوره آغاز می شود .

 

در این نوع گره سازی قطعاتی از کاشی را به صورت نگین و یا ساده در میان قطعات آجری به کار می بردند که خود موجب جلوه زیبایی می شد . قدیمی ترین نمونه این کار در برج اتابک کرمان است که قطعات کاشی به وسیله گچ دور سازی شده و سپس با گره سازی آجر آنرا تکمیل کردند . 

 

 

 

 

1. منظور از گنبد نار گنبد مدور است .
2. اکثر گنبدهای دارای دو پوسته زیرین ( آهیانه ) و پوسته زیرین یا بیرونی هستند . چنانچه این دو پوسته از هم جدا بوده و با هم فاصله داشته باشند ، به آن گنبد گسسته می گویند .
3. گنبد خاگی شکل کروی شبیه تخم مرغ دارد .

معماری در عصر سامانیان

 

سبک یا شیوه معماری در مقطع خاصی پایان نمی گیرد و پذیرش آن نیز ناگهانی نبوده و شروع معینی ندارد . منطقه خراسان صاحب شیوه خراسانی است ، اما همین شیوه به تدریج گرایش به شیوه رازی پیدا کرد . لذا بسیاری از آثار در نیمه دوم قرن سوم هجری دارای دو شیوه خراسانی و رازی را با هم بودند و این موضوع در شیوه های بعدی نیز تکرار می شود .

 

معماری در عصر سامانیان نیز چنین وضعی داشت و بناها تلفیقی از شیوه خراسانی و رازی بوده اند و به مرور زمان شیوه رازی جایگزین شیوه خراسانی شد .

 

پذیرش نهایی اسلام امنیت مناسبی را به وجود آورد و موجب شد که شالوده اقتصادی لازم برای نیروهای خلاق فراهم آید .

 

مقارن با نیمه دوم قرن سوم یک دگرگونی اصیل ایرانی در خراسان ( در آن زمان ماوراء النهر و افغانستان کنونی جزء خراسان بود ) تکمیل یافت .

 

در این منطقه با وجود حکومت سامانیان که در بخارا و سمرقند فرمان می راندند ، فرهنگ تازه ای به ویژه فرهنگ ایرانی اصیل پدید آوردند .

 

از این دوره تنها یک بنای تاریخی باقی مانده که از زیباترین بناهای اسلامی است؛ به نام آرامگاه امیر اسماعیل سامانی که مدتی قبل از مرگ او در اوائل قرن چهارم در بخارا ساخته شد . بنایی است با قدرت و اصالتی مؤثر .

 

 

این بنا شیوه خراسانی – رازی دارد . از نظر پیش رفت در طرح نقشه و به کارگیری مصالح تزئینی مناسب در معماری ایران سهم به سزایی دارد . ساختمان آن مکعبی شکل است که هر ضلعش تقریبا 10 متر است با گنبد نیم کره ای که در چهار گوش آن چهار گنبد کوچک تخم مرغی به سبک و شیوه بناهای ساسانی است چهار گوشه دیوارها که اندکی به داخل شیب دارد با ستون های عظیم سه ربعی تقویت شده است .

 

بنا مناسب یک بنای یاد بود است و سادگی و گیرایی اندازه و نسبت های هماهنگ با آرایش قوی و ابتکاری ، آن را از سایر بناها اسلامی متمایز ساخته است .

در این بنا آجر با مهارتی استادانه به کار رفته و برتری آجر چینی های ایرانی را به خوبی نشان می دهد .

 

 

بافت سایه دار دیوارها یادآور سبد بافته ای است که از تابش نور شدید خورشید جلوگیری می کند . این شیوه معماری بعدها در سرزمین توران ( ترکمنستان کنونی ) سرمشق بسیاری از بناها قرار گرفت .

 

نويسنده : علي زاغيان

 

نگاهي ديگر از راديو زمانه :

 

هنگامی که از گنبدهای ایرانی و سیر تکامل آنها سخن می‌گفتیم، اشاره‌ای هم به آرامگاه امیراسماعیل سامانی در بخارا کردیم. آرامگاهی کوچک که هم گنبد و هم تزیینات آن در تاریخ معماری ایرانی بسیار پراهمیت است. اما به نظر می‌رسد این اشاره‌ی کوتاه نمی‌تواند حق مطلب را در مورد یکی از درخشان‌ترین دوره‌های فرهنگی ایران ادا کند.برای درک تحولات فرهنگی و هنری و کشف دلایل به وجود آمدن آثار ماندگار در این حوزه، لازم است تاریخ سیاسی و اجتماعی هر دوره نیز مورد توجه قرار گیرد.
در گستره‌ی فرهنگی ایران قدیم، خراسان، ماوراءالنهر و سرزمین‌های آسیای میانه در چند فرصت تاریخی نقش دوران‌سازی را بر عهده داشته‌اند. یکی از این دوره‌های مهم، زمان حکومت سامانیان است که از آن به عنوان «عصر طلایی» فرهنگ ایران یاد می‌کنند. اکثر چهره‌های علمی و فرهنگی، که حتا امروز هم اندوخته‌ی فرهنگی ایرانیان را تشکیل می‌دهند، یا در روزگار سامانیان رشد کردند، یا تحت تأثیر شرایطی بودند که اوضاع و احوال آن دوره برای ایشان فراهم کرده بود. رودکی، ابن سینا و ابوریحان بیرونی نمونه‌هایی از این نام‌های برجسته هستند.

منابع تاریخی نَسَب سامانیان را به دهقانی زرتشتی به نام سامان خدا می‌رسانند. آنها، پس از روی کار آمدن، خود را به بهرام چوبینه، از سرداران ساسانی، منسوب می‌کردند. سامانیان جزو اولین حکومت‌های ایرانی بودند که پس از سقوط امپراتوری ساسانی و تسلط اعراب بر ایران توانستند بر بخش‌هایی از ایران حکومت کنند. گرچه ذکر این نکته لازم است که سامانیان مشروعیت خود را از خلیفه‌ی بغداد دریافت می‌کردند و هرگز به مخالفت با خلفا برنخاستند.مقبره‌ی اسماعیل سامانی در بخارا، مثالی‌ست ويژه برای نشان دادن این نکته که چگونه از یک سو، فرم چهارتاقی‌های ساسانی، برای اولین بار، در ساخت یک آرامگاه به کار رفت و الگویی شد برای گونه‌ای خاص از معماری در ایران به نام معماری آرامگاهی؛ و از سوی دیگر، آجرکاری این بنای چهارگوش راه را بر یکی از مهم‌ترین گونه‌های تزیینات وابسته به معماری در ایران هموار کرد. هجده طرح مختلف آجرکاری در ساختمان این آرامگاه کوچک به کار رفته که از دور همانند سبد حصیری ظریفی به نظر می‌رسد.

 

شيوه خراساني قسمت دوم

تاریخانه دامغان ( شیوه خراسانی ) :

 

 

این مسجد یکی دیگر از مساجد اولیه اسلامی ( قرن دوم هجری ) و با شیوه خراسانی بنا شده است . بخشی ازاین مسجد چندین بار دوباره سازی شده است . صحن بزرگ آن تقریبا چهار گوش می باشد و در اطراف آن رواق هایی با طاق ضربی روی پایه هایی مدور قرار دارد .

 

                            

 

 

نقشه کلی مسجد ساده و بی پیرایه و شبیه یک حیاط اندرونی است . ساختار کلی این مسجد و مصالح آن در حین سادگی شبیه طرح بناهای دوران ساسانی است و نوع آجر چینی آن و ابعاد آجرهای آن قرمز رنگ و ستون ها بیشتر شبیه طرح بناهای دوران ساسانی نیز می باشد . در رواق های اطراف حیاط دهانه وسط نسبت به دهانه های دیگر ارتفاع بیشتری دارد . قوس های آن ابتدا بدون تیزه و صاف بوده اند و قوسهای جناقی ( تیره دار ) بعدها زده اند .

 

مسجد اولیه جامع اصفهان ( شیوه خراسانی ) :

 

 

Copyright:

 كتاب آشنايي با شيوه هاي معماري سنتي ايران ( استاد  پير نيا)

 

 

کاوش های اخیر نشان می دهد ، طرح اصلی و ابتدایی مسجد جامع اصفهان شبستانی ( 156 هجری قمری ) این مسجد بزرگ، تاریخی کهن دارد و در دوره های مختلف تغیرات کلی در آن شده است . تقریبا از تمامی دوره ها ، سلسله ها و پادشاهان ایرانی بعد از اسلام در آن اثر و کتیبه ای دیده می شود و به ویژه در عهد سلجوقی ، تیموری و صفوی . نظر به این که مسجد کنونی دارای شیوه ای بیشتر رازی است .

 

               

 

مسجد جامع نائین  ( شیوه خراسانی ) :

 

یکی از بناهای شیوه خراسانی ( شبستانی ) است . قدیمی ترین قسمت مسجد مربوط به شبستان جنوبی است .

تغییرات زیادی در دوره های بعد از جمله در زمان آل بویه در آن دیده شده ، لذا مسجد ترکیبی است از شیوه خراسانی و رازی را نشان می دهد .

 

مسجد جامع نیریز ( شیوه خراسانی ) :

 

این مسجد در اصل شیوه خراسانی داشته ، بعدها ملحقاتی به آن اضافه شده است. طرح اولیه این مسجد شبستانی در جنوب ، و ایوانی در مقابل شبستان داشته است . گروهی از کارشناسان عقیده دارند که قبل از آن ، این مسجد آتشکده بوده است .

 

                                                                نويسنده : مهندس علي زاغيان

 

معماری اسلامی - شیوه خراسانی

« آشنایی با معماری اسلامی »

(( شیوه خراسانی ))

 

اولین نمونه های هنر و معماری اسلامی ایران در منطقه خراسان شکل گرفت .

( قرن اول هجری و از ابتدای پذیرش دین مبین اسلام از سوی ایرانیان )

 

نظر به منطقه ای بودن در شیوه معماری خراسانی ، می توان آنرا از قرن اول تا چهارم هجری یعنی زمان آل بویه و دیلمیان ادامه داشته است . گروهی آنرا ادامه شیوه پارتی دانسته و در مورد مساجد ، به نام سبک شبستانی می شناسند .

 

مساجد اولیه اسلام در خراسان با الهام از مسجد اانبی در یک فضای چهار گوش ، با شبستانی در جهت قبله به وجود آمده است و سقف تنها شبستان آنها نیز برای ایجاد سایه بان و بعدها جلوگیری از آب باران با مصالح ساده پوشیده شده است . ( شبستانی )

 

مسجد النبی در زمان حضرت رسول اکرم ( ص ) در ابتدا ، از پایه ستون که از نخل خشک همان جایی که ناقه¹ ایستاد ، سایه بانی از عناصر ساده بنا گردید .

 

در مجموع خصوصیات شیوه خراسانی عبارتند از :

 

1. سادگی تا مرز امکان .    2. استفاده از مصالح محل .     3. در حد نیاز و امکان .

 

مهمترین بناهایی که در حال حاضر در این سبک در دسترس هستند به شرح زیر  می باشند :

 

1.     مسجد جامع فهرج ( از نیمه قرن اول هجری )

2.    مسجد تاریخانه دامغان ( تاری در زبان ترکی به معنی خدا است. )

3.    اصل مسجد جامع اصفهان . ( مسجد اولیه )

4.    مسجد جامع ابرقو .

5.    مسجد جامع نائین .

6.    مسجد جامع میبد .

7.    اصل مسجد جامع اردستان .

8.    اصل مسجد جامع نیریز .

 

 

1. حضرت رسول اکرم شتر ( ناقه ) خود را رها کرده ، شتر در کنار نخل خشک شده زانو زد و حضرت همان جا را برای سکونت خود انتخاب و در مشغول به احداث یک مسجد شدند .

  

مسجد جامع فهرج ( شیوه خراسانی ) :

 

 

این مسجد در 22 کیلومتری یزد در قریه ای به نام فهرج ، سر راه قدیم یزد به کرمان است و تک مناره گلی آن از فاصله دور دیده می شود .

 

بنای این مسجد مربوط به قرن اول هجری و مانند مساجد صدر اسلام و دارای طراحی بسیار ساده و بی پیرایه و احتمالاً جزء مساجدی است که تا کنون در ایران شناخته شده است .

سبک و شیوه معماری آن را به شیوه پارتی و خراسانی می دانند . بنا تماماً از خشت خام ساخته شده و پوشش دیوارها کاه گل است .

 

مسجد شبستانی است و سه دهانه دارد که دهانه میانی بزرگ تر از دو دهانه چپ و راست است . قوس ناری¹ و طاق آهنگ² است و در قسمت شمالی مسجد که در حال ویرانی بود ، مرمت شده است .

 

  

 

   خلاصه ای از ویژگی مسجد فهرج :

 

        1. تک مناره گلی .

        2. قرن اول هجری .

        3. ساده و بی پیرایه .

        4.  پارتی و خراسانی .

        5.  تماماً خشت خام .

        6.  پوشش کاه گل .

 

                              

 

 

1. قوس ناری : قوس دایره ای شکل نیم بیضی .
2. طاق آهنگ : طاق های نیم دایره ای شکل .

                                                                          محقق : مهندس علی زاغیان

                                                                              تایپ : احسان اکبریان

ادامه دارد ...